Malaria.png

મેલેરિયા

મેલેરિયા એ ઠંડી સાથે ચઢઉતરીયા તાવ અને માથાના દુઃખાવાના લક્ષણો ધરાવતો રોગ છે.ક્યારેક અચાનક તાવ આવે ફરી વખત જતો રહે તેવાં શરૂઆતી પરિબળો ધરાવે છે.ઘણાં ગંભીર કિસ્સામાં બેભાન અથવા કયારેક મૃત્યું પણ થઈ શકે છે. મેલેરિયા એક પરોપજીવી જેને પ્લાઝમોડિયમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેના કારણે થાય છે.સામાન્ય રીતે તેની શરૂઆત એનોફિલિસ તરીકે ઓળખાતા ચેપી માદા મચ્છરોના ડંખના કારણે થાય છે, જે પરોપજીવીઓને પોષે છે.

આ રોગ ઉપ સહારા આફ્રિકા અને એશિયાના અધિકાંશ વિસ્તારો સહિત ભૂમધ્ય રેખાની આસપાસ ઉષ્ણ કટિબંધ અને સમશીતોષ્ણ કટિબંધના વિસ્તારોમાં બહોળા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.ભારતમાં આ રોગ વર્ષ દરમ્યાન ફેલાયેલો રહે છે.તેમ છતાં,વર્ષાઋતુ દરમ્યાન અને તે પછી પણ મચ્છરોના પ્રજનનના કારણે (રોગ) વધુ ફેલાય છે.

વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) ના જણાવ્યાં  અનુસાર દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના ૭૭ % મેલેરિયાના કેસો થવામાં ભારતનું યોગદાન છે. આ રોગ મુખ્યત્વે રાજસ્થાન,ગુજરાત.કર્નાટક,ગોવા,દક્ષિણ મધ્યપ્રદેશ,છતીસગઢ,ઓરિસ્સા અને બીજા ઉત્તરના રાજ્યમાં પ્રચલિત છે.

મેલેરિયા વિશે વારંવાર પૂછતાં પ્રશ્નો http://www.nvbdcp.gov.in/malaria-faq.html

જાગરૂકતા માટેની સામગ્રી http://nvbdcp.gov.in/bcc-iec.html

વિડીયો ગેલેરી :  (link is external)Scale up the fight against Malaria
                        Key facts about Malaria
                        Vector Borne Disease Animation
                        Malaria Prevention
                        Malaria: Symptoms and Treatment

સંદર્ભો  :
 www.who.int

www.mrcindia.org
www.cdc.gov
www.nvbdcp.gov.in
www.youtube.com

 

આ મોડ્યુલના વિષયવસ્તુ રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય પરિવાર અને કલ્યાણ સંસ્થાન (NIHFW) ના પ્રો.દત્તા દ્વારા ૨૮ મી નવેમ્બર ૨૦૧૪ના રોજ માન્યતા આપવામાં આવી હતી.

મેલેરિયા ચેપગ્રસ્ત મચ્છર કરડયાના સાત દિવસ પછી તેના લક્ષણોનો વિકાસ થાય છે તેના વિશિષ્ટ લક્ષણો આ પ્રમાણે છે. 

  • તાવ આવવો,માથાનો દુઃખાવો,ઉલટી થવી અને બીજા કેટલાંક ફ્લુ જેવાં લક્ષણો (ચારથી આઠ કલાકના આવર્તકમાં તાવની ચઢ ઉતર થવી)
  • આ ચેપગ્રસ્ત પરોપજીવીઓ નાશ પામવાના લીધે લાલ રક્ત કોષો થાકી જવાથી ખેચ આવવી અને ચેતનાને નુકશાન થાય છે.

જો મેલેરિયાના લક્ષણોને સમયસર ઓળખવામાં ન આવે તો જીવલેણ પરિણામ આવી શકે છે.

સંદર્ભો : www.nvbdcp.gov.in

www.nvbdcp.gov.in
www.mohfw.nic.in

મેલેરિયા પ્લાઝામોડિયમ જીનસ પરોપજીવીને અનુસરે છે. પી.ફાલ્સીપરુમ,પી.મેલેરિયમ,પી.વિવક્સ આદિને કારણે મનુષ્યને મેલેરિયા થાય છે.મચ્છરોમાં અને મનુષ્યોમાં પરોપજીવીઓ તેમનું ચક્ર પૂરું કરે છે. 

રોગની પ્રક્રિયા :

સામાન્ય રીતે મેલેરિયા સ્વર અથવા સાંજના સમયે કરડે છે જે પ્લાઝામોડિયમ તરીકે ઓળખાતા પરોપજીવીના કારણે થાય છે સામાન્ય રીતે આ પરોપજીવીઓ માદા એનોફિલીસ મચ્છરોના કરડવાથી ફેલાય છે.ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિને જયારે કોઈ મચ્છર કરડે છે ત્યારે તે ચેપ ઝડપથી અન્ય લોકોને પરોપજીવી દ્વારા ઝડપથી ફેલાય છે.માદા મચ્છરોના કરડ્યા પછી અડધાથી વધુ સંક્રમિત પરોપજીવીઓ મચ્છરોની લાળ સ્વરૂપે નાની રક્તનળી  (સંચાર પદ્ધતિ) મારફતે માનવશરીરના વિશિષ્ટ ભાગો કે જે પ્રોબોસાઈસ કહે છે તેને નિમંત્રણ આપે છે.આ પરોપજીવી પ્રવેશીને લોહી મારફતે યકૃતમાં પહોંચે છે.યકૃતમાં પરોપજીવીઓ લોહી વડે પરિપક્વ અને પુનઃ પ્રવેશ કરીને ભ્રમણ કરે છે.ચેપ લોહીના પ્રવાહમાં પુનઃ પ્રવેશ અને લાલ્ર રક્તકોષો પર આક્રમણ કરતાં પહેલાં યકૃતમાં વિકાસ પામે છે.પરોપજીવીઓ વિભાજીત થઈને લાલ રક્તકોષોમાં ભળે છે.નિયમિત વિરામો પર,ચેપી રક્ત કોષોનો વિસ્ફોટ લોહીમાં વધુ ને વધુ પરોપજીવીઓને મુક્ત કરે છે.સામાન્ય રીતે ચેપગ્રસ્ત રક્તકોષો દર ૪૮ થી ૭૨ કલાક દરમ્યાન વિસ્ફોટ થાય છે.દર વિસ્ફોટ વખતે તાવ આવવો,ઠંડી લાગવી અને પરસેવો થાય છે.

માણસમાં આ રોગનો વિકાસ મચ્છર કરડ્યા પછીના ૧૦ થી ૧૪ દિવસો (ઈંડા સેવનના સમય) બાદ થઈ શકે છે.જો અસંક્રમિત માદા એનોફિલિસ મચ્છર કરડે તો તેના કારણે મેલેરિયા થતો નથી.

સંદર્ભો : www.nhs.uk

             www.who.int

મેલેરિયાનું નિદાન ડોકટર દર્દીના રોગના ઈતિહાસના આધાર પર (ઠંડી સાથે તાવ આવવો) (યકૃત અને બરોળ મોટી થવી) જેવાં નિદાનના મુલ્યાંકન પછી કરી શકે છે.

સુક્ષ્મદર્શી પરીક્ષણ :

મેલેરિયાના સૌથી ભરોસાપાત્ર નિદાન માટે પરોપજીવીઓની ચાર પ્રજાતિઓના બધા જ મુખ્ય રક્ત ચિત્રોને સુક્ષ્મદર્શક પરીક્ષણ દ્વારા આશાનીથી ઓળખી શકાય છે.

રોગપ્રતિકારક ક્ષમતાનો ક્રોમેટોગ્રાફિક ટેસ્ટ:   

આ પરીક્ષણને પણ મેલેરિયાની ઝડપી નિદાનાત્મક પરીક્ષણ કહે છે.આ પરીક્ષણમાં આંગળી પર છેદ કરીને લોહીના ટીપાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તેના રંગસુત્રોના આધાર ની ઉપસ્થિતિ જોઇને તેનું આકલન કરવામાં આવે છે આ પ્રક્રિયા અંદાજીત ૧૫-૨૦ મિનીટમાં પૂરી કરવામાં આવે છે.

મોલેક્યુલર પદ્ધતિ :

મોલેક્યુલર પદ્ધતિઓ પોલીમર્સ ચેન રીએક્શન (PCR) ની જેમ ઉપલબ્ધ હોય છે તે સુક્ષ્મદર્શી કરતાં વધુ ચોક્કસ પરીક્ષણ ગણવામાં આવે છે.

સંદર્ભો www.nhs.uk

           www.cdc.gov

           www.mohfw.nic.in

મહિલા દર્દીની ગર્ભાવસ્થાની સ્થિતિમાં વખતે તેની સુક્ષ્મ સારવાર કરવા માટે દર્દીની ઉંમર,લોહીના પરીક્ષણ દ્વારા જાણવામાં આવે છે કે તેને વિવક્ષ મેલેરિયા છે કે ફાલ્સીપરુમ મેલેરિયા છે.

ભવિષ્યમાં વધુ સારવાર કરવા માટેના અને તેનું પાલન કરવા માટે લિંકને અનુસરો    www.mohfw.nic.in (link is external)

સંદર્ભ : www.mrcindia.org (link is external)

 

મેલેરિયા એ એક ગંભીર બિમારી છે જો યોગ્ય સમય પર સારવાર કરવામાં ન આવે તો પ્રાણઘાતક બની શકે છે.ફાલ્સીપરુમ પરોપજીવી મેલેરિયા તેનું ગંભીર કારણ બને છે.આ પ્રકારના મેલેરિયાને લગતી કેટલીક જટિલતાઓ આ પ્રમાણે છે.

પાંડુરોગ : પાંડુરોગ થવાનું કારણ મેલેરિયા પરોપજીવીમાં લાલ રક્તકોષોની હાજરી મુખ્ય કારણ છે.પાંડુરોગની એક સ્થિતિ એ છે કે શરીરમાં અને માંસપેશીઓમાં બીજા અંગોમાં લાલ રક્તકોષો સાથે ઓક્સિજનની માત્રા પહોચાડવામાં અસમર્થ હોય જેના લીધે દર્દીને નબળાઈ,બેભાન થવું અને અનિન્દ્રાનો અનુભવ થાય છે.

મસ્તિષ્ક મેલેરિયા : ઘણી વખત સ્થાયી મગજની ક્ષતિના લીધે મસ્તિષ્ક મેલેરિયાની અસરો અને મગજની સ્થિતિનું કારણ બને છે.તેનો હુમલો (બંધ બેસે છે) અથવા કોમા (બેભાનાવસ્થાની સ્થિતિ) ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.

પ્રસૃતિ અને મેલેરિયા :

ગર્ભવતી સ્ત્રીઓના વિકાસાત્મક સ્થિતિમાં જોખમ વધવાની જટિલતા રહે છે.

વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) આગ્રહ રાખે છે કે ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ એ જે વિસ્તારોમાં મેલેરિયાનું જોખમ હોય ત્યાં મુસાફરી કરવાનું ટાળવું જોઈએ.ગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન મેલેરિયાની પરિસ્થિતિ દ્વારા ભ્રૂણ અને નવજાત શિશુ માટે જોખમ રહે છે.જો ભ્રૂણને અસર થઈ શકે તો ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ મેલેરિયાના ચેપ સામે સંઘર્ષ કરવામાં સક્ષમ રહી શકે છે.

Other complications

ગંભીર મેલેરિયાથી ઘણી મુશ્કેલી ઉત્પન્ન થઈ શકે છે કે જેમાં અન્ય જટિલતાઓનો સમાવેશ થાય છે.

  • શ્વાસોશ્વાસની તકલીફો,ફેફસાંમાં પાણી ભરાવું
  • લીવર ખરાબ થવું અને કમળો (આંખો સફેદ અને ચામડી પીળી થવી)
  • આધાત લાગવો (લોહીના પ્રવાહમાં અચાનક ઘટાડો થવો)
  • રક્ત શર્કરામાં અસામાન્ય ઘટાડો
  • કિડની ખરાબ થવી
  • બરોળ તૂટવી અથવા સોજો આવવો
  • નીર્જલીકરણ (શરીરમાં પાણી ઘટવું)

સંદર્ભ  www.nhs.uk

 

 

મેલેરિયાના નિવારણ માટે મચ્છરોને કરડતાં અટકાવવાં પર આધાર રાખે છે.નીચે મુજબના અસરકારક પગલાઓ દ્વારા નિવારી શકાય છે.

(અ) કીટનાશકોના પ્રજજનને અટકાવવું (લાર્વળ અને પુપા સ્ટેજ)

  • બધા જ પ્રજજન સ્થાનોને ઢાંકવા અને બંધ કરવા.
  • ટાયરો,વાસણો,ફુવારા અને બીજા સ્થળો પર ગમબુસીયા અથવા ગુપ્પી જેવી લાર્વાલોરોસ માછલીનો ઉપયોગ કરવો.
  • પીવાના પાણીમાં રાસાયણિક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવો 

(બ) વ્યક્તિગત રીતે નિવારણ માટે

  • જયારે તમે સૂતા હો ત્યારે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરો.
  • મચ્છરનાશકો જેમ કે ક્રીમ,પ્રવાહી કોઈલ અને સાદડીનો ઉપયોગ કરો.
  • જંતુનાશકો સાથે ઇન્ડોર રેસીડ્યુંમ સ્પ્રેનો ઉપયોગ કરો.
  • બાયોસાઈડનો ઉપયોગ કરો.
  • ઘર ફરતે જાળીઓ લગાવો.
  • કીટનાશકના ઈલાજ માટે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો
  • શરીરને સરખી રીતે ઢાંકવું.

(ક) સામુદાયિક નિવારણ :

  • અનિયંત્રિત પ્રકોપ વખતે મેલાથિયનનો છટકાવ કરવો.
  • હાથ પંપ દ્વારા ગટર આસપાસ અન્ય જગ્યાઓ પર યોગ્ય પદ્ધતિથી છટકાવ કરવો.
  • સંવેદનશીલ અને એનોફિલિસ પ્રજનનસ્થાનોના સમુદાયને નાબુદ કરવા.

(ડ)પ્રવાસ વખતે નિવારણ

  • તમારી યાત્રા પહેલાં ,તે વિસ્તારોમાં મેલેરિયાનું જોખમ કેટલું છે તેની ડોકટર પાસેથી સલાહ લેવી.

(ઈ)ગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન મેલેરિયાનું નિવારણ

  • તેના ઈલાજ માટે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો LLNS( લાંબા ઇન્સેટીસાઈડલ મચ્છરદાની)
  • ઉપરોક્ત દર્શાવ્યા પ્રમાણેના બધા જ ઉપાયો દ્વારા તેનું નિવારણ શક્ય બને છે. 
 
 

મેલેરિયાના નિવારણ માટે ની વિડીયો ગેલેરી https://www.youtube.com/watch?v=h8TdV3q4C1k
                                                                 
https://www.youtube.com/watch?v=0xSUITkRvbA
                                                                 https://www.youtube.com/watch?v=G9Sviuz3wgE

                                                                 https://www.youtube.com/watch?v=9GxxkjhPp2s 
 
 
સંદર્ભ : www.nvbdcp.gov.in

 

  • PUBLISHED DATE : Jun 06, 2015
  • PUBLISHED BY : NHP CC DC
  • CREATED / VALIDATED BY : NHP Admin
  • LAST UPDATED ON : Oct 10, 2015

Discussion

Write your comments

This question is for preventing automated spam submissions
The content on this page has been supervised by the Nodal Officer, Project Director and Assistant Director (Medical) of Centre for Health Informatics. Relevant references are cited on each page.